Hải Dương, một cái tên gợi lên biết bao câu chuyện về những trang sử vàng son, về một vùng đất từng là “tứ trấn” bảo vệ kinh thành Thăng Long. Nằm ở vị trí chiến lược ngay trung tâm đồng bằng sông Hồng, thuộc tam giác kinh tế trọng điểm phía Bắc (Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh), Hải Dương không chỉ nổi tiếng với tốc độ phát triển mà còn là nơi lưu giữ những biến đổi sâu sắc của lịch sử dân tộc. Bài viết này sẽ cùng bạn ngược dòng thời gian, tìm hiểu về lịch sử Hải Dương – từ những ngày đầu hình thành cho đến vị thế hiện tại của một tỉnh năng động, giàu tiềm năng.
Hải Dương – Vị Trí Chiến Lược và Tiềm Năng Phát Triển
Hải Dương có vị trí địa lý đắc địa, là cầu nối quan trọng giữa thủ đô Hà Nội, thành phố cảng Hải Phòng và trung tâm kinh tế Quảng Ninh. Trung tâm hành chính của tỉnh là thành phố Hải Dương, cách Hà Nội khoảng 57 km về phía Tây và cách Hải Phòng khoảng 45 km về phía Đông.
Phía Bắc của Hải Dương giáp tỉnh Bắc Giang; phía Đông giáp tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng; phía Tây giáp tỉnh Bắc Ninh và tỉnh Hưng Yên; phía Nam giáp tỉnh Thái Bình. Với tổng diện tích 1.668,28 km2 và dân số đạt 1.971.326 người tính đến ngày 1/4/2024 (đứng thứ 8 cả nước), Hải Dương là một trong những tỉnh có quy mô dân số và diện tích đáng kể trong khu vực.
Nơi đây còn là một trong những khu vực văn hóa tâm linh trọng điểm của cả nước, sở hữu 1.098 khu di tích lịch sử, trong đó có 133 di tích quốc gia và nhiều di tích đặc biệt quốc gia như Côn Sơn, Kiếp Bạc. Một số điểm du lịch nổi bật khác bao gồm động Kính Chủ, đền cao An Phụ, làng gốm sứ Chu Đậu – Mỹ Xá và đảo cò Chi Lăng Nam.
Theo quy hoạch năm 2007, Hải Dương thuộc vùng thủ đô với vai trò là trung tâm công nghiệp. Đến năm 2024, tỉnh được Chính phủ quy hoạch trở thành một trong 8 tỉnh sẽ phát triển thành thành phố trực thuộc trung ương, cho thấy tiềm năng và tầm nhìn phát triển vượt bậc trong tương lai.
Khu công nghiệp An Phát Complex, Hải Dương, một trong số các khu công nghiệp sinh thái.
Dấu Ấn Lịch Sử Hào Hùng Của Vùng Đất Thành Đông
Lịch sử Hải Dương là bản anh hùng ca ghi dấu nhiều biến cố và sự kiện trọng đại của đất nước.
Từ Thời Hùng Vương Đến Khúc Thừa Dụ
Thời Hùng Vương, địa bàn tỉnh Hải Dương ngày nay thuộc bộ Dương Tuyền. Qua các triều đại phong kiến phương Bắc, vùng đất này lần lượt thuộc Tượng quận (nhà Tần), quận Giao Chỉ (nhà Hán), Giao Châu (Đông Ngô) và được nhà Đường đặt ra Hải Môn trấn, sau đổi thành Hồng Châu.
Năm 905, Khúc Thừa Dụ, người làng Cúc Bồ (huyện Ninh Giang), đã lãnh đạo nhân dân lật đổ chính quyền đô hộ, giành quyền tự chủ cho dân tộc, mở ra kỷ nguyên độc lập sau ngàn năm Bắc thuộc.
Vai Trò Quan Trọng Trong Các Cuộc Kháng Chiến Chống Nguyên-Mông
Thế kỷ 13, khi vó ngựa Nguyên-Mông xâm lược nước ta, Hải Dương đã trở thành chiến trường oanh liệt. Tại bến Bình Than (nay thuộc Nam Sách), vua Trần Nhân Tông đã triệu tập Hội nghị Bình Than, tập hợp các vương hầu, bách quan để bàn kế sách đánh giặc.
Tháng 5/1285, quân Nguyên-Mông bị quân Trần đánh tan tác, tướng giặc Toa Đô bị chém chết. Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn truy kích Thoát Hoan ở Vạn Kiếp, và vào ngày 10/6/1285, chiến thắng Vạn Kiếp đã tiêu diệt quá nửa quân Nguyên-Mông, buộc Thoát Hoan phải chui vào ống đồng chạy trốn. Năm 1287, quân Nguyên lại kéo sang, nhưng vẫn bị Hưng Đạo Vương đánh bại trên sông Bạch Đằng lịch sử.
Sự Hình Thành Danh Xưng “Hải Dương” Qua Các Triều Đại
Sau các cuộc kháng chiến, vùng đất này tiếp tục có nhiều thay đổi về hành chính. Đến thời nhà Trần, đổi thành lộ Hồng, rồi lộ Hải Đông. Sau đó lại chia làm 4 lộ: Hồng Châu thượng, Hồng Châu hạ, Nam Sách thượng, Nam Sách hạ. Năm 1397, vua Trần Thuận Tông đổi lộ Hải Đông thành trấn Hải Đông.
Thời kỳ thuộc Minh (1407-1427), vùng đất Hải Dương thuộc hai phủ Lạng Giang và Tân An. Đến thời nhà Hậu Lê, năm 1466, vua Lê Thánh Tông đặt thừa tuyên Nam Sách. Đến năm 1469, danh xưng “Hải Dương” chính thức ra đời khi đổi thành thừa tuyên Hải Dương. Lỵ sở đặt tại trấn Doanh Vạn, Ải Vạn (nay thuộc Chí Linh).
Sau đó, qua các niên hiệu Hồng Đức, Hồng Thuận, nhà Mạc, Lê trung hưng, tên gọi và địa giới hành chính của Hải Dương tiếp tục có sự điều chỉnh. Nhà Tây Sơn cũng từng tách phủ Kinh Môn thuộc Hải Dương về Yên Quảng.
Thành phố Hải Dương thời Pháp thuộc.
Giai Đoạn Nhà Nguyễn và Biến Động Hành Chính
Năm 1802, vua Gia Long cho Kinh Môn trở về trấn cũ, thuộc Bắc Thành. Đến năm 1804, lỵ sở Hải Dương được chuyển từ Mao Điền (Cẩm Giàng) về phía Đông 15 km, đặt trên vùng đất cao thuộc ngã ba sông Thái Bình và sông Sặt. Nơi đây được gọi là Thành Đông, với ý nghĩa là đô thành ở phía Đông, và nay chính là thành phố Hải Dương.
Năm 1831, dưới thời vua Minh Mạng, tỉnh Hải Dương chính thức được thành lập (còn có tên gọi là tỉnh Đông), bao gồm các phủ Thượng Hồng, Nam Sách, Kinh Môn với nhiều huyện trực thuộc.
Cuối thế kỷ 19, trước áp lực từ các cuộc chiến và sự xâm lược của thực dân Pháp, địa giới hành chính của Hải Dương lại tiếp tục có nhiều thay đổi lớn. Năm 1873, quân Pháp bắt đầu xâm lược Hải Dương nhưng gặp phải sự kháng cự quyết liệt. Mười năm sau, năm 1883, Pháp mới chiếm đóng được Hải Dương.
Năm 1887, các huyện An Dương, An Lão và một phần Thủy Đường được tách ra để thành lập tỉnh Hải Phòng. Đến năm 1889 và 1893, nhiều phần diện tích lãnh thổ của Hải Dương tiếp tục được cắt chuyển về Hải Phòng, bao gồm toàn bộ huyện Thủy Đường, Tiên Lãng cùng một phần Kim Thành, Kinh Môn.
Bản đồ tỉnh Hải Dương năm 1891.
Phong Trào Yêu Nước và Giai Đoạn Cận Hiện Đại
Đầu thế kỷ 20, Hải Dương là một trong những cái nôi của các phong trào yêu nước theo xu hướng dân chủ tư sản, điển hình như phong trào Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục (1905-1907), hay phong trào đòi thả cụ Phan Bội Châu, để tang cụ Phan Chu Trinh (1925-1926). Năm 1923, Toàn quyền Đông Dương quyết định thành lập thành phố Hải Dương.
Trong kháng chiến chống Pháp (1947), một số huyện của Hải Dương được chuyển về tỉnh Hồng Quảng để tiện chỉ đạo tác chiến, sau đó lại trở về Hải Dương vào năm 1954. Năm 1960, huyện Đông Triều và Vĩnh Bảo được cắt hẳn về Hồng Quảng và Kiến An.
Đến tháng 3/1968, Hải Dương sáp nhập với Hưng Yên thành tỉnh Hải Hưng. Giai đoạn 1979-1996, nhiều huyện tiếp tục được sáp nhập và chia tách như Gia Lộc với Tứ Kỳ thành Tứ Lộc, Thanh Miện với Ninh Giang thành Ninh Thanh, Cẩm Giàng với Bình Giang thành Cẩm Bình, Nam Sách với Thanh Hà thành Nam Thanh, Kinh Môn với Kim Thành thành Kim Môn.
Tháng 1/1997, tỉnh Hải Hưng được tách trở lại thành hai tỉnh Hải Dương và Hưng Yên. Cùng năm, thị xã Hải Dương được nâng cấp thành thành phố Hải Dương. Từ năm 1997 đến nay, tỉnh Hải Dương có 11 huyện và thành phố Hải Dương. Sau đó, huyện Chí Linh được chuyển thành thị xã (2010) rồi thành thành phố (2019), huyện Kinh Môn chuyển thành thị xã (2019).
Một góc thành phố Chí Linh, Hải Dương.
Hải Dương Ngày Nay: Phát Triển Bền Vững và Tầm Nhìn Tương Lai
Ngày 17/5/2009, thành phố Hải Dương được công nhận là đô thị loại 2. Đến ngày 17/5/2019, Thủ tướng Chính phủ công nhận thành phố Hải Dương mở rộng đạt tiêu chí đô thị loại 1 trực thuộc tỉnh. Hiện nay, tỉnh Hải Dương có 2 thành phố (Hải Dương, Chí Linh), 1 thị xã (Kinh Môn) và 9 huyện (Nam Sách, Kim Thành, Thanh Hà, Tứ Kỳ, Gia Lộc, Ninh Giang, Thanh Miện, Bình Giang, Cẩm Giàng).
Với tăng trưởng kinh tế ước đạt 10,2% trong năm 2024, Hải Dương vươn lên đứng thứ 6/63 tỉnh thành cả nước và thứ 3/11 vùng Đồng bằng sông Hồng. Quy mô kinh tế của tỉnh ước đạt 212.386 tỷ đồng, tiếp tục đứng thứ 11 cả nước.
Trong tương lai, Hải Dương đang hướng đến mục tiêu xây dựng thành phố trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại và thân thiện, một biểu tượng của sự phát triển bền vững và đáng sống.
Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Hải Dương Trần Đức Thắng trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Hải Dương.
Kết luận
Từ một “tứ trấn” kiên cường bảo vệ kinh thành Thăng Long đến trung tâm kinh tế, văn hóa năng động ngày nay, lịch sử Hải Dương là minh chứng cho sức sống mãnh liệt và tinh thần không ngừng vươn lên của vùng đất và con người nơi đây. Với những bước phát triển vượt bậc và tầm nhìn chiến lược, Hải Dương hứa hẹn sẽ tiếp tục là một điểm sáng, góp phần quan trọng vào sự thịnh vượng chung của đất nước. Hãy tiếp tục khám phá và cảm nhận vẻ đẹp lịch sử, văn hóa và tiềm năng phát triển của Hải Dương!
Bài viết liên quan
